Griezels zonder geweten
De psychopaat: een kijkje in het hoofd van slechte mannen
Een van de gevaarlijkste psychopaten en grootste seriemoordenaar uit de geschiedenis is de Engelse Harold Shipman, bijgenaamd dr. Death. Een vriendelijk ogende huisarts die tussen 1975 en 1998 honderden van zijn patiënten met een overdosios morfine vermoordde. Hoe kon hij een kwart eeuw lang onopgemerkt naar schatting een patiënt per week vermoorden zonder dat iemand het merkte? Alleen een plaatselijke begrafenisondernemer kreeg argwaan omdat geen enkele arts in het stadje zo veel dode patiënten als Shipman had. En elke keer dat de begrafenisondernemer de lijken kwam halen, zaten de overledenen, meestal vrouwen, aangekleed in een stoel, nooit in pyjama – zoals zieke mensen nog wel eens dragen. De begrafenisondernemer en de politie werden daarna echter door Shipman met mooie woorden en (vervalste) medische dossiers gerustgesteld en overtuigd van het toeval. Nabestaanden van zijn slachtoffers vertelden later dat ze het raar hadden gevonden hoe kil de huisarts was geweest op het moment dat hij de doodsoorzaak van de overledene vaststelde, maar 24 jaar lang hield niemand dr. Death tegen.
Harold Frederick Shipman werd op 14 juni 1946 werd geboren, roepnaam Fred. Het lievelingetje van zijn moeder, die al haar hoop op hem had gevestigd omdat hij de slimste van haar vier kinderen was. Hij deed het goed op school, zag er altijd keurig uit en was sportief. Foto’s van de jonge Shipman laten een knappe jongen zien met dik golvend zwart haar, een atletisch lichaam en een stralende lach. Maar hij was ook zelfingenomen en voelde zich zo veel beter dan de rest, dat de rest niets met hem te maken wilde hebben. Aan de Universiteit van Leeds, waar hij geneeskunde studeerde, leed hij een onopvallend bestaan. Bijna niemand van zijn medestudenten wist hem later nog te herinneren.
Na zijn studie – inmiddels getrouwd met zijn jeugdliefde en vader van twee kinderen – werd Shipman huisarts in een groepspraktijk in het plaatsje Todmorden in Yorkshire. Vanaf dat moment veranderde de bijna onzichtbare Shipman in een extravert en alom gerespecteerde arts. Patiënten waren dol op hem, maar voor zijn collega’s was hij een nare, manipulatieve man. Een control freak die in razernij uitbarstte als hij niet zijn zin kreeg. Mensen die voor hem werkten vertelden later over zijn sarcastische trekken en zijn haatdragende karakter, maar voor de buitenwereld wist hij dat goed verborgen te houden. [bruggetje]
Ook Shipman zocht zijn slachtoffers vooral onder alleenstaande vrouwen die hij vaak onaangekondigd overdag bezocht om ze onder voorwendsels een injectie morfine te geven. De grote hoeveelheden morfine die hij bestelde riep vragen op, maar ook daarover wist hij uitgesponnen verhalen te vertellen over patiënten die de morfine in huis hadden, maar per ongeluk hadden weggegooid. Hij bracht zijn verzinsels met zo veel overtuiging, dat iedereen hem geloofde.
Door toeval werd Shipman in 1998 ontmaskerd door de dochter van zijn laatste slachtoffer, die het niet vertrouwde dat haar moeder op het laatste moment haar testament had veranderd en al haar geld aan Shipman naliet. In een interview vertelt ze dat al het bewijs in de richting van Shipman wees, maar dat ze maar niet kon geloven dat die vriendelijke huisarts op wie haar moeder zo dol was geweest de moordenaar was.
Tijdens het strafproces dat volgde bleef Shipman minzaam lachen, ontkennen en zag zichzelf als de ster van het proces. Het totale disrespect dat hij voor de overledenen had bleek ook uit de afkortingen die hij voor ze in zijn dossiers had gebruikt: WOW – Whining Old Woman (zeurende oude vrouw) en FTPBI – Failed To Put Brain In (vergeten hersens in te stoppen). Shipman werd in 2000 veroordeeld tot vijftien keer levenslang, maar maakte vier jaar later een eind aan zijn leven zonder blijk van berouw te hebben gegeven.
Volgens de psychiater die Shipman onderzocht was hij een gevaarlijke psychopaat die plezier beleefde aan de macht die hij had over leven en dood en die genoot van het verdriet van de nabestaanden. De psychiater had eigenlijk aan één woord genoeg om hem te omschrijven: evil.
Psychopaten zijn seriemoordenaars die het leuk vinden om met hun kettingzaag gillende meisjes doormidden te zagen. Althans dat is het beeld dat Hollywoord ons voorschotelt. Maar niet alle psychopaten zijn moordenaars. Volgens de Amerikaans psychopatendeskundige Robert Hare lopen de meeste psychopaten vrij rond. De griezeligheid zit dan ook niet in hun moordlustigheid, maar in hun gewetenloosheid. Waarom er veel meer mannelijke psychopaten zijn is niet bekend. Onderzoek naar psychopaten is decennia lang alleen met mannelijke proefpersonen gedaan. Het belangrijkste meetinstrument om te bepalen of iemand een psychopaat is, is volledig geënt op mannen en daarom misschien niet eens geschikt om vrouwelijke psychopaten te herkennen. Een van de weinige verklaringen waarom vooral mannen psychopaat zijn, is te vinden in mannelijke hormonen die invloed hebben op het agressieve en anti-sociale gedrag van mannelijke psychopaten. Hoewel de meeste psychopaten geen moordenaars zijn, is de drempel naar zware criminaliteit voor een psychopaat wel lager. Naar schatting is een kwart van de zware criminelen psychopaat en worden – in Amerika althans – de helft van de moorden door mannelijke psychopaten gepleegd.
Een psychopaat is volgens psychopatenkenner Hare het best te vergelijken met een roofdier, op zoek naar een zwakke plek om daarna genadeloos aan te vallen. Hij is egocentrisch, leugenachtig, manipulatief en kent geen berouw. En misschien wel een van de belangrijkste kenmerken: hij is gevoelloos. Hij kan zich niet inleven in de gevoelens van een ander en zijn eigen gevoelens zijn oppervlakkig, maar hij kan wel spelen dat hij gevoelens heeft. En juist die uiterlijke schijn maakt een psychopaat in het dagelijks leven zo gevaarlijk. Met zijn charme en gladde praatjes laat hij een spoor van ellende, gebroken harten en geplunderde bankrekeningen achter.
De twee gezichten van de psychopaat geeft ook aan waarom hij vaak zo lang zijn verwoestende werk kan doen zonder dat iemand het merkt. Voor de buitenwereld is het moeilijk is om door zijn masker van normaalheid heen te prikken. Een psychopaat is niet alleen gevaarlijk door zijn charmes, maar ook door zijn behendige taalgebruik. In een spervuur van onsamenhangende gedachten en woorden kan hij in één zin een leugen bevestigen en ontkennen tegelijk. Hij gebruikt emotionele woorden alsof hij ze ter plekke uit het woordenboek plukt. Hij spreekt ze wel uit, maar kent de betekenis er niet van, en al helemaal niet de emotionele lading. Het is taal zonder emotionele diepgang.
Hare, gefascineerd door het raadsel psychopaat, heeft een mooie analogie: ‘de psychopaat is als een kleurenblinde die de wereld in grijstinten ziet, maar die in een gekleurde wereld heeft leren functioneren. Hij heeft geleerd dat het lichtsein voor ‘stop’ het bovenste licht in het verkeerslicht is zonder te weten wat rood is. Hij mist de ervaring van kleuren maar kan er zo over praten dat niemand om hem heen doorheeft dat hij kleurenblind is. Zoals de kleurenblinde in de gekleurde wereld mist de psychopaat emotionele ervaringen, maar heeft hij de woorden geleerd die anderen gebruiken om ervaringen te beschrijven. Hij kan gevoelens als een volleerd pantomimespeler nabootsen zonder de gevoelens zelf te ervaren.’
Slachtoffers
Zoals een roofdier op zoek gaat naar het zwakste dier van de kudde, gaat ook de psychopaat op zoek naar de zwakke plekken van mensen. Het gewetenloze gebruik van mensen die eenzaam zijn is het handelsmerk van de psychopaat. Een van de psychopaten die Hare ondervroeg bestudeerde rouwadvertenties in de krant op zoek naar bejaarden zonder familie die net hun partner hadden verloren. Hij deed zich voor als rouwtherapeut en wist de verse weduwen ervan overtuigen al hun zaken aan hem toe te vertrouwen. Een andere psychopaat, zo vertelt Hare, ging singlefeesten af op zoek naar eenzame vrouwen bij wie hij introk, geld afhandig maakte en weer vertrok. ‘Psychopaten,’zo zegt Hare, ‘hebben een griezelig vermogen om zorgzame vrouwen eruit te pikken en te gebruiken – dat wil zeggen, vrouwen die een sterke behoefte hebben anderen te helpen of te bemoederen.’ Deze vrouwen hebben de neiging om het goede in de mens te zien en de gebreken over het hoofd te zien. ‘“Hij heeft zijn problemen, maar ik kan hem helpen”, of “Hij heeft het als kind zo moeilijk gehad, het enige wat hij nodig heeft is iemand die hem vasthoudt.” In hun geloof dat ze kunnen helpen zullen deze vrouwen vaak een hoop slikken,’ zegt Hare. Ze zijn er volgens hem klaar voor om fysiek, emotioneel en financieel uitgemolken en in de steek gelaten te worden. Het is dan ook niet gek dat bijna alle slachtoffers van een psychopaat zich naderhand afvragen hoe ze in hemelsnaam zo stom hebben kunnen zijn.
Wie wel eens naar programma’s als Opgelicht kijkt ziet ze wel eens langskomen. Vriendelijk ogende mannen die op het eerste oog zo charmant leken en er daarna van de ene op de andere dag met het spaargeld van goedgelovige alleenstaande vrouwen vandoor gingen. Een psychopaat beschouwt zichzelf als de belangrijkste persoon op aarde en zijn medemensen als potentiële slachtoffers die makkelijk zijn te manipuleren. Hij is een opschepper die zijn eigen vaardigheden en talenten sterk overschat. Bovendien is hij een notoire leugenaar, die er geen enkele moeite mee heeft als hij op een leugen wordt betrapt. Voor elke leugen heeft hij wel een excuus en zonder te blikken of te blozen zal hij van alles beloven, met de hand op zijn hart als dat nodig is. Spijt kent een psychopaat niet en al helemaal niet over wat hij anderen aandoet. Op geen enkele manier neemt hij verantwoordelijkheid voor zijn eigen gedrag. Wat hij zijn slachtoffers aandoet zal hij goedpraten door of de daad te bagatelliseren (‘zo erg was het ook weer niet’) of door de schuld bij het slachtoffer te leggen (‘had hij maar niet dit of dat moeten doen’). Een psychopaat manipuleert en bedriegt zonder ook maar een seconde wakker te liggen van wat hij een ander aan doet.
Sommigen beweren dat psychopathie het gevolg is van hechtingsproblemen in de eerste levensjaren, maar volgens Hare kan die bewering beter worden omgedraaid en is het onvermogen van sommige kinderen om zich te hechten een symptoom van psychopathie. Het diepgaand onvermogen om empathie te voelen en het ontbreken van een heel scala aan gevoelens, waaronder angst, ligt aan de basis van de psychopaat en zijn onvermogen om emotionele banden met zijn omgeving aan te gaan. Er is overtuigend bewijs dat de amygdala, het deel van de hersenen dat een belangrijke rol speelt bij emoties, bij psychopaten afwijkend functioneert. De amygdala, die onder andere een centrale rol speelt bij angst, geeft bij psychopaten geen angstreactie in bedreigende situaties. En waar dit deel van de hersenen ook belangrijk is voor het reageren op verdriet en angst bij anderen, ontbreekt ook dat bij psychopaten. Ook in de frontale cortex, het voorste deel van de hersenen dat het gedrag reguleert, zijn bij psychopaten afwijkingen gevonden. Psychopathie is een aangeboren persoonlijkheidsstoornis die door de omgeving misschien enigszins gestuurd kan worden, maar niet voorkomen en helaas ook niet te behandelen. [Volgens de psychiater die Shipman onderzocht was hij een gevaarlijke psychopaat die plezier beleefde aan de macht die hij had over leven en dood en die genoot van het verdriet van de nabestaanden. De psychiater had eigenlijk aan één woord genoeg om hem te omschrijven: evil.]
De schatting is dat 1 à 2 procent van de bevolking psychopaat is. Forensisch psycholoog Eric Blaauw is er dan ook absoluut van overtuigd dat iedereen minstens een psychopaat in zijn omgeving heeft. Het beste advies dat hij kan geven is om contact met psychopaten te vermijden en ze proberen te herkennen.
Zie voor de Hare Checklist Psychopathy: www.psychologiemagazine.nl.
Bent u een psychopaat?
Lees de volgende vraag. Bedenk een antwoord en kijk dan op pagina X voor het resultaat. Bedenk: dit is geen strikvraag. Het is zoals u het leest. Op de redactie van Psychologie Magazine waren slechts drie mensen die het antwoord zonder twijfel direct konden vertellen.
Een vrouw is op de begrafenis van haar eigen moeder. Daar ontmoet ze een man die ze nooit eerder heeft gezien. Ze vindt deze man geweldig. Ze denkt dat hij haar droomprins is en wordt op slag verliefd op hem. Ze vergeet hem alleen om zijn telefoonnummer te vragen en ze kan de man niet meer vinden. Een paar dagen later vermoordt ze haar eigen zus.
Vraag: Wat is haar motief om haar zus te vermoorden?
Let op: denk hier even over na voordat u een antwoord bedenkt. U mag er zo lang over denken als u wilt.
Het antwoord vindt u op: www.psychologiemagazine.nl.
Uit: Psychologie Magazine oktober 2008
Auteur: Manon Sikkel
